زمینه و هدف: رشد شتابان فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، پرسش‌های جدیدی درباره هویت، خودفهمی و وضعیت وجودی انسان در جهان معاصر پدید آورده است. در این میان، سلامت معنوی به عنوان یکی از ابعاد بنیادین حیات انسان با چالش‌های نظری تازه‌ای مواجه شده است؛ چرا که غالب الگوهای موجود، بر پیش‌فرضِ کنشگریِ بی‌واسطه و مستقلِ انسان استوارند و توان تبیینِ واسطه‌گریِ وجودیِ فناوری را ندارند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نسبت میان سلامت معنوی و تحولات هوش مصنوعی بر اساس پارادایم اسلامی و ارائه چارچوبی نظری برای بازتعریف آن در زیست‌بوم الگوریتمی انجام شد. روش‌ها: این پژوهش با رویکرد نظری- مفهومی و با بهره‌گیری از روش تحلیل و بازاندیشی انتقادی انجام شده است. بدین منظور، مفاهیم مرتبط با سلامت معنوی در ادبیات اسلامی، انسان‌شناسی توحیدی و پیامدهای وجودی هوش مصنوعی مورد تحلیل و استنتاج مفهوم‌پژوهانه قرار گرفتند. یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که هوش مصنوعی فراتر از یک ابزار محاسباتی، از طریق میانجی‌گری در فرایندهای شناختی، ادراکی و تفسیری، موجب فرسایش «قوه تعقل» و تضعیف «ظرفیت تذکر» در انسان می‌گردد. مسئله محوری سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی، گذار از دستیابیِ صرف به احساس معنا، به حفظ «فاعلیت توحیدی» و مشارکت فعال انسان در ساحت حاکمیتی نفس است. بر این اساس، پژوهش حاضر دو مؤلفه «فرقان معنوی» (توانایی تمییز حقیقت از شبیه‌سازی‌های الگوریتمی) و «مراقبه و محاسبات دیجیتال» را به عنوان ارکان بازتعریف سلامت معنوی معرفی کرده و پدیده «برون‌سپاری وجودی» را به عنوان خطری بنیادین در مسخِ عاملیت انسانی تبیین می‌سازد. نتیجه‌گیری: سلامت معنوی در عصر هوش مصنوعی نه به معنای مواجهه انفعالی یا نفی فناوری، بلکه به معنای بازپس‌گیری عاملیت، صیانت از فطرت و حرکت در مسیر حیات طیبه در مواجهه با ابزارهای هوشمند است. مهم‌ترین دستاورد نظری پژوهش حاضر، انتقال کانون بحث سلامت معنوی از «احساس معنا یا معناجویی روان‌شناختی» به «صیانت از کرامت، استقلال تفسیری و امانت الهی انسان» است؛ رویکردی که می‌تواند افق‌های نوی را در مطالعات میان‌رشته‌ای سلامت معنوی، انسان‌شناسی اسلامی و الهیات فناوری بگشاید.
