مریم غفوریان

این پژوهش با هدف بررسی و تحلیل محتوای کتاب‌های فارسی مقطع متوسطه دوم از منظر تعلیمی در بازه زمانی 1350 تا 1400 انجام شد. جامعه آماری شامل کلیه کتاب‌های فارسی پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم در این دوره پنجاه‌ساله بود و روش نمونه‌گیری به‌صورت سرشماری انجام گرفت . روش تحقیق، از نوع توصیفی – تحلیلی و رویکرد اصلی آن، تحلیل محتوای کیفی و کمی بود . ابزار گردآوری داده‌ها سیاهه‌ای از مقوله‌ها و شاخص‌های تعلیمی شامل ارزش‌های اخلاقی، دینی، ملی، اجتماعی، فرهنگی، علمی و مهارت‌های زندگی بود که با استفاده از مبانی نظری و تأیید خبرگان حوزه تعلیم و تربیت تدوین شد. داده‌ها به شیوه آمار توصیفی (فراوانی و درصد) و تحلیل محتوای کیفی بررسی گردیدند. یافته‌ها نشان داد که مضامین تعلیمی در کتاب‌های فارسی در دوره مورد بررسی، بازتابی از تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور بوده‌اند. در دهه 1350 تأکید اصلی بر هویت ملی و متون کلاسیک قرار داشت ؛ پس از انقلاب اسلامی ارزش‌های دینی و انقلابی برجسته شدند؛ در دهه‌های 1370 و 1380 محتوای اخلاقی و اجتماعی تقویت گردید ؛ و در سال‌های اخیر موضوعاتی مانند مهارت‌های زندگی، هویت فرهنگی و رویکرد تعاملی مورد توجه نسبی قرار گرفت. با این حال، نتایج نشان داد؛ بیشترین سهم محتوای تعلیمی به ارزش‌های دینی (25٪ ) و اخلاقی (30٪) اختصاص یافته است؛ در حالی‌که مؤلفه‌هایی چون تفکر خلاق، مهارت‌های حل مسئله، سواد رسانه‌ای و آموزش شهروندی، سهمی اندک (کمتر از 10٪) داشته‌اند. بنابراین، گرچه کتاب‌های فارسی نقش مهمی در انتقال میراث فرهنگی و تقویت هویت ملی داشته‌اند؛ اما در پاسخ به نیازهای آموزشی و تربیتی دانش‌آموزان عصر حاضر با کاستی‌های جدی مواجه هستند. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود؛ در بازنگری محتوای کتاب‌های فارسی، بر تنوع متون، ارتقای مهارت‌های قرن بیست‌ویکم، تقویت تفکر انتقادی و خلاقیت و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین آموزشی تأکید بیشتری شود. و