مشخصات پژوهش

صفحه نخست /ساخت الهیاتی جنگ در فرقه‌های ...
عنوان ساخت الهیاتی جنگ در فرقه‌های کلامی اسلامی
نوع پژوهش مقاله چاپ‌شده در مجله
کلیدواژه‌ها الهیات جنگ، تکفیر، خشونت دینی، دشمن الهیماتی، فرقم های کالممی اسمالمی، نجاتشناسی
چکیده مسئله جنگ و تبدیل اختلافات اعتقادی به منازعات مقدس، یکی از چالش‌های مهم در مطالعات کلامی، الهیات سیاسی و اندیشه سلامی است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مبانی کلامی و سازوکارهای معرفتی شکل‌گیری «الهیات جنگ» در فرقه‌های اسلامی انجام شده است. پرسش اصلی این است که چه ساختارهای الهیاتی و کلامی زمینه تبدیل اختلاف دینی به خشونت مقدس را فراهم می‌کنند و چه ظرفیت‌هایی در سنت‌های کلامی اسلامی برای مهار این فرآیند وجود دارد؟ پژوهش حاضر با روش صیفی‌تحلیلی و رویکرد تطبیقی، به بررسی مبانی کلامی شکل‌گیری الهیات جنگ در فرقه‌های کلامی اسلامی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که الهیات جنگ نه صرفاً محصول احکام فقهی یا شرایط سیاسی، بلکه نتیجه شکل‌گیری شبکه‌ای از مفاهیم معرفتی، نجات‌شناختی، انسان‌شناختی و فرجام‌شناختی است. در این چارچوب، انحصار حقیقت، مطلق‌سازی مرزهای هویتی، توسعه مفهوم تکفیر و تبدیل مخالف به «دشمن الهیاتی»، مهم‌ترین مراحل گذار از اختلاف به خشونت مقدس به شمار می‌آیند. بررسی تطبیقی خوارج، معتزله، اشاعره، ماتریدیه و امامیه نشان می‌دهد که تفاوت اساسی میان مکاتب کلامی در اصل اعتقاد به حقیقت دینی نیست، بلکه در نحوه تفسیر رابطه میان حقیقت، خطا و دیگری است. خوارج با کاهش فاصله میان خطا و کفر، ظرفیت بالایی برای تولید الهیات حذف ایجاد کردند؛ امامکاتبی مانند معتزله و امامیه با تفکیک مراتب خطا و محدودسازی تکفیر، امکان الهیاتی بیشتری برای محدود‌کردن خشونت فراهم ساختند. نتیجه نشان می‌دهد مقابله با خشونت دینی، نیازمند نفی دین نیست، بلکه مستلزم بازخوانی انتقادی درون‌دینی و تقویت قرائت‌هایی است که میان حقیقت‌جویی، عقلانیت، عدالت و کرامت انسانی پیوند برقرار می‌کنند.
پژوهشگران محمد حیدری فرد (نفر اول)، محمد کرمی (نفر دوم)